Recensies

Boekrecensie door Walter Lotens die verscheen in
www.dewereldmorgen.be als in www.uitpers.be

https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2019/04/25/naar-een-filosofie-van-buen-vivir/

Verslag van de voordracht over mijn boek in Het Vliegend Hert  in Antwerpen

De Latijns-Amerikaanse filosofie, waarin het inheemse concept ‘buen vivir’ een cruciale rol speelt, staat voor een ‘bevrijdingsfilosofie’. Bij ons zijn de vertegenwoordigers hiervan nauwelijks bekend, terwijl hun denken uiterst actueel is. De Nederlandse interculturele filosoof Wil Heeffer schreef hierover een belangrijk, origineel en onthullend boek dat hij in Het zoekend hert kwam toelichten.

Filosoof en antropoloog Rik Pinxten opent de presentatie van Wil Heeffers overzichtswerk over de ‘Oorsprong en ontwikkeling van de Latijns-Amerikaanse filosofie’ met enkele ontregelende vragen. Hoe kan het dat het rationele, platonische denken al 2500 jaar onze filosofie en de westerse wereld domineert? Hoe kan het dat de verregaande kennis van Chinezen, Azteken, Maya’s… voor de Europeanen eeuwenlang een blinde vlek bleef? Waarom denken velen nog steeds dat als universeel bestempelde categorieën, zoals God, tijd en ruimte, voor alle mensen gelijk zijn? “Als je even vanonder je eigen kerktoren komt,” zegt Pinxten, “spreekt de realiteit dat meteen tegen.” Van oudsher zijn er over de hele wereld religies zonder godsbegrip. Ook begrippen als tijd en ruimte, moraal en schuldbesef zijn allesbehalve universeel. Volgens Prof. em. Rik Pinxten heeft zelfs drie vierde van de mensheid geen ‘geweten’ zoals wij het interpreteren. De spreker wijst ook op een fascinerend maar weinig bekend feit: diverse talen, waaronder die van de Apaches – wier cultuur Pinxten jarenlang bestudeerde – bevatten geen naamwoorden maar uitsluitend werkwoorden. Dat correspondeert met een heel andere levensbeschouwing dan de modern-westerse: alles beweegt, is in proces. Vanwaar halen wij het lef vandaan om te stellen dat onze manier van denken de enige juiste is? Nu, eindelijk, na vijfhonderd jaar zwijgen over de kolonisatie, stelt Pinxten vast dat er – mede door het afbrokkelen van de economische hegemonie – stilaan een discussie op gang komt over de (desastreuze) gevolgen van het opgedrongen ‘beschavingswerk’. Het is hoog tijd om bescheidener te worden, te luisteren naar anderen en mensen als gelijkwaardig te behandelen. Daartoe levert het boek van Wil Heeffer baanbrekend werk.

Wil Heeffer, intercultureel filosoof en Zuid-Amerikakenner, benadert het thema vanuit een ongewone invalshoek, zoals de ondertitel van zijn boek ‘Oorsprong en ontwikkeling van de Latijns-Amerikaanse filosofie’ al aangeeft. Het gaat om denkers die zich bewust zijn van hun wortels én van het koloniale verleden. Zij huldigen een combattief denken gefundeerd op een oeroud wij-gevoel, la Pachamama, de verbondenheid met moeder aarde in een kosmische context.

Centraal in deze filosofie staat ‘la vida’, het in stand houden van het leven. Deze levensbeschouwing gaat ervan uit dat wij, mensen, tijdelijke organismen zijn in een kosmisch proces; dat wij dus allemaal erfgenamen en erflaters zijn en fatsoenlijk moeten omgaan met alles wat ons omringt. Om het leven in stand te houden is herstelcapaciteit (lees: geen totale uitputting) van vitaal belang en bijgevolg ook respect, voor de medemens én voor moeder aarde.

Een tweede pijler van deze filosofie bestaat uit participatie en sociale rechtvaardigheid. Niet opgelegd van bovenaf, maar groeiend van onderuit, met een luisterend bestuur en vertrekkend van de feitelijkheid van de situatie. Dat impliceert mensenrechten maar ook rechten voor de natuur.

Het jaar 1492 is voor Wil Heeffer een keerpunt in de geschiedenis. Dat Columbus Midden-Amerika heeft ontdekt, en vooral het feit dat hij terugkeerde en Spanje zich een heel continent toe-eigende, heeft de verdere toekomst van Europa en een groot deel van de wereld bepaald. In Zuid-Amerika werd een tot dan onbekende geldeconomie geïntroduceerd, waarbij de mens gedegradeerd werd tot een economische categorie: de arbeider. De eeuwenoude inheemse kennis, gericht op de instandhouding van het leven, werd van de kaart geveegd, de bevolking overdonderd met kerkelijke begrippen als leven na de dood, zonde en schuldbesef. De cosmovisión werd verdrongen door een eurocentristisch gedachtengoed, het mythisch-associatief denken moest plaats ruimen voor ‘logos’ en rationaliteit. Deze ontwikkeling zette zich door tot in de 19de eeuw, toen Midden- en Zuid-Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijders, onder wie Simón Bolivar (1783-1830) en de Cubaanse schrijver José Martí (1853-1895), ijverden voor de ‘dekolonisering’ van hun volk en gedachtegoed. Ze vonden onder meer inspiratie in de revolutionaire bewegingen in Europa en in werken van invloedrijke denkers zoals Spinoza, Karl Marx, Karl Krause…

Een spilfiguur in de actuele bevrijdingsfilosofie is de (nog steeds actieve) Argentijns-Mexicaanse filosoof Enrique Dussel (La Paz, 1934), ook wel ‘de Aristoteles van Zuid-Amerika’ genoemd. Hij verdedigt een ethiek die teruggaat op de drie grote pijlers van het Latijns-Amerikaanse denken: de mens als onderdeel van een kosmisch transformatieproces, sociale rechtvaardigheid en participatie, en de realisatie van bestaanszekerheid. Kortom: een streven naar een betere wereld, zonder slaven en barbaren. Een wereld van ‘buen vivir’, zonder economische dwang, waarin het leven in alomvattende zin centraal staat en waarin de politiek tot doel heeft om mens en natuur veilig te stellen. Enrique Dussel pleit voor groei van onderuit, een respectvolle omgang en een morele opvoeding als wapen tegen corruptie.

Het grote doel van de bevrijdingsfilosofie is alles uit de verborgenheid halen, het doorbreken van vijfhonderd jaar stilzwijgen door het Westen, dat eeuwenlang zijn dominante ideeën heeft opgelegd. Deze beweging heeft vandaag een aanzienlijke impact op het politieke debat in Zuid-Amerika en is daarom uiterst actueel.

Wil Heeffer studeerde filosofie in Tilburg, Amsterdam en Rotterdam. Hij volgde filosofiecolleges bij Jürgen Habermas en Richard Bernstein aan het Inter-University Centre of Postgraduate Studies in Dubrovnik. Verdere expertise ontwikkelde hij via colleges van Enrique Dussel en van Heinz Kimmerle (1930-2016), grondlegger van een interculturele filosofie. In Cuba werkte hij mee aan conferenties over het werk van José Martí.


Zie ook de recensies over zowel Hoelang pikken we het nog en over Van roofbouw naar opbouw door Peter de Wind in Filosofie (Garant)
jrg. 26 nr. 2 (maart/april 2016) op p. 60-61 jrg. 29, nr. 4

De haveloosheid van het menselijk lustbedrijf
Artikel over En we verdroomden de dag, Brabants Dagblad, Nick J. Swarth, 23-12-2003, pag. 2.

Op zoek naar verloren tijd
Joost Geerts, Brabants Dagblad, 31-1-2002, pag. 29.

Pendelen tussen plicht en plezier, lijden en lust
Artikel over Het bitter van de rosse maan, Brabants Dagblad, Mieske van Eck, 17-10-2008, pag.19.

Wil Heeffer, Het bitter van de rosse maan
Recensie over Het bitter van de rosse maan door Ben Loonen, De Leybode, oktober 2008, nr 129, pag.26.

Made in Havana
Website:http://www.cubanismo.net/cms/nl/artikels/made-havana

Tot elkaar veroordeeld
Recensie over Tot elkaar veroordeeld door dr. Herman van Erp, De Uil van Minerva, 2011,vol 24, pag. 49

Aankondiging in Filosofie jaargang 21, 2011, nr 2, pag.62

Hoelang pikken we het nog

http://lezersvanstavast.blogspot.com.es/2016/01/wil-heeffer.html

http://www.miriamfuselier.nl/portfolio-item/hoelang-pikken-we-het-nog/

http://www.vrijeboeken.com/book/9789491736049-hoelang-pikken-we-het-nog.html

http://harryvanbommel.sp.nl/weblog/2016/01/03/leestip-hoelang-pikken-we-het-nog/

http://www.nobb.nl/images/Citaten/Transition03Democratie.pdf

https://roundtown.com/event/18663722/Boekpresentatie-Hoelang-pikken-we-het-nog-Nijmegen-NL

Rik Pinxten is prof. emeritus culturele antropologie (UGent). Hij was onder meer student bij Leo Apostel en Jaap Kruithof. Hij deed zijn expertise op via decennialang veldwerk, dat begon bij de Navajo-indianen. Al jaren propageert hij de boodschap dat de vermenging van culturen behalve onomkeerbaar ook en vooral verrijkend is, terwijl multiculturalisme een eilandmentaliteit creëert.